Tây Nguyên - gồm 5 tỉnh Gia Lai, Kon Tum, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng - không chỉ là địa bàn chiến lược về kinh tế, chính trị, an ninh quốc phòng mà còn là vùng văn hoá dân gian đa dạng và đặc sắc của Việt Nam. Cùng với việc đầu tư phát triển kinh tế-xã hội, nâng cao đời sống cho đồng bào các dân tộc, công tác bảo tồn và phát huy những giá trị của văn hóa các dân tộc Tây Nguyên, một trong bảy vùng văn hóa lớn của đất nước, cũng đang ngày càng được quan tâm.

Nhiều dự án và công trình nghiên cứu quan trọng nhằm khôi phục, bảo tồn và phát huy văn hóa Tây Nguyên đã phát huy hiệu quả. Nhà nước đã đầu tư xây dựng nhiều nhà rông văn hóa tại các tỉnh Gia Lai, Kon Tum, Đắk Lắk, và xây dựng mô hình buôn văn hóa kiểu mẫu tại tỉnh Lâm Đồng.

Ngành văn hóa thông tin các tỉnh Tây Nguyên đang từng bước phục hồi lễ hội cồng chiêng và các lễ hội truyền thống của các dân tộc thiểu số như lễ đâm trâu, mừng lúa mới, cúng bến nước, bỏ mả, mừng sức khỏe và cầu mưa, đồng thời tiến hành bảo tồn, sưu tầm, lưu giữ và phổ biến những tư liệu khảo cứu và các hiện vật đặc thù của văn hóa Tây Nguyên. Những lễ hội đua voi, lễ hội cồng chiêng, lễ hội văn hóa Trường Sơn-Tây Nguyên đã trở thành lễ hội truyền thống thường niên của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên.

Các nhà khoa học đã tiến hành khai quật các di chỉ khảo cổ Lung Leng (Kon Tum), Cát Tiên (Lâm Đồng) và các di tích văn hóa-lịch sử-khảo cổ thời tiền sử tại Đắk Lắk, từ đó đưa ra những cứ liệu vô cùng quan trọng về lịch sử và văn hóa các dân tộc Tây Nguyên, chứng minh sự tồn tại của nền văn hóa Tây Nguyên tương đương về trình độ và niên đại với văn hóa Đông Sơn ở Bắc Bộ, Sa Huỳnh ở Trung Bộ và Đồng Nai ở Nam Bộ.

Nhiều đề tài nghiên cứu về văn hóa Tây Nguyên đang được tập trung triển khai như đề tài giữ gìn bản sắc văn hóa các dân tộc Ê Đê, Gia Rai, Ba Na, Sê Đăng, Giẻ Triêng và K"ho, nghiên cứu nghi lễ, lễ hội và mẫu hệ dân tộc M"nông. Các nhà nghiên cứu cũng tích cực sưu tầm kho tàng truyện cổ và sử thi, trường ca, các làn điệu dân ca, điệu múa và việc chế tác nhạc cụ dân tộc của các dân tộc vùng Tây Nguyên, và giới thiệu các cuốn sách tư liệu về sắc phục, trang phục truyền thống của các dân tộc Gia Rai, Ba Na, K"ho và Mạ.

Hai di sản văn hóa vô cùng quý giá của các dân tộc Tây Nguyên, sử thi và cồng chiêng, đã được ngành văn hóa thông tin đặc biệt quan tâm. Không ai xác định được niên đại của cồng, chiêng Tây Nguyên, chỉ biết rằng nó tồn tại song hành với đời sống nhân dân các dân tộc này từ lâu. Mỗi một dàn cồng, chiêng là tiếng nói tâm linh, tâm hồn của người Tây Nguyên, để diễn tả những niềm vui, nỗi buồn trong cuộc sống lao động và sinh hoạt hàng ngày của họ.

Nhằm bảo tồn văn hóa cồng chiêng độc đáo của các dân tộc thiểu số, Viện Văn hóa Thông tin đã xây dựng dự án "Phục hồi, bảo tồn và phát huy giá trị của di sản văn hóa cồng chiêng ở không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên", với tổng kinh phí đến năm 2010 là 400.000 USD. Ngành văn hóa thông tin cũng vừa đệ trình hồ sơ lên Tổ chức Văn hóa-Khoa học-Giáo dục Liên Hợp Quốc (UNESCO) đề nghị công nhận cồng, chiêng Tây Nguyên là “Di sản văn hóa phi vật thể và truyền khẩu của nhân loại”.

Các tỉnh Tây Nguyên đã tiến hành tổng kiểm kê số lượng giàn cồng chiêng và mở lớp hướng dẫn sử dụng nhạc cụ dân tộc và dạy đánh cồng chiêng cho đồng bào các dân tộc Ê Đê, M"nông, Gia Rai, Ba Na, Sê Đăng và K"ho.

Hầu hết các buôn làng Tây Nguyên hiện nay đều có những đội cồng chiêng phục vụ đồng bào trong sinh hoạt cộng đồng, trong dịp hội hè. Vào ngày lễ tết, hình ảnh quen thuộc "bên ngọn lửa thiêng, những vòng người say sưa múa hát trong tiếng cồng chiêng vang động núi rừng" lại xuất hiện trên khắp các buôn làng.

Tây Nguyên còn nổi tiếng với kho tàng văn học truyền miệng với nhiều thể loại phong phú, trong đó tiêu biểu nhất là kho tàng sử thi "sống" (trường tồn trong đời sống của các tộc người Tây Nguyên), với hàng trăm tác phẩm được trình diễn trong sinh hoạt cộng đồng. Tây Nguyên được coi là vùng sử thi duy nhất ở Việt Nam và là vùng sử thi hiếm quý trên thế giới.

Với chủ trương trả sử thi về với nhân dân, để sử thi "sống" thật sự trong không gian đặc trưng, từ tháng 10/2003 đến nay, ngành văn hóa thông tin đã liên tục tổ chức các lớp truyền dạy sử thi Tây Nguyên tại chính mảnh đất sinh ra loại hình hát kể độc đáo này. Các lớp học này, do Viện nghiên cứu Văn hóa dân gian tổ chức, đang nhận được sự hưởng ứng mạnh mẽ của các già làng cũng như thế hệ thanh niên đồng bào dân tộc thiểu số tại Tây Nguyên.

Chính phủ cũng đã đầu tư 21 tỷ đồng cho dự án cấp quốc gia về sưu tầm và nghiên cứu sử thi Tây Nguyên. Theo kết quả điều tra trong gần 10 năm qua, chủ nhân của Sử thi Tây Nguyên không chỉ là dân tộc như Ê Đê, Ba Na mà còn ở các dân tộc M"nông, Giarai, Xơ Đăng, Raglai, Xtiêng, Chăm H"roi và có thể là cả người Mạ, K’ho, Churu. Sự phân bố của sử thi Tây Nguyên cũng không chỉ ở 4 tỉnh khu vực Tây Nguyên mà còn có ở các tỉnh lân cận Bình Phước, Ninh Thuận, Khánh Hòa, Phú Yên.

Các nhà khoa học Việt Nam đã sưu tầm được hàng trăm tác phẩm sử thi Tây Nguyên, đặc biệt là phát hiện ra loại sử thi liên hoàn, gồm nhiều tác phẩm liên quan với nhau về nhân vật, chủ thể và phong cách thể hiện, như sử thi Ot Ndrông của người M"nông, Đăm Giông của người Xơ Đăng.

Viện nghiên cứu Văn hóa dân gian cũng có kế hoạch xuất bản 75 tác phẩm sử thi Tây Nguyên, song ngữ (tiếng dân tộc và tiếng phổ thông), trong giai đoạn năm 2004-2007.

(Theo TTXVN)